Psikolojik esneklik tam olarak nedir? Zor duygularla baş etmenin yolu onları ortadan kaldırmak mı, yoksa onlarla farklı bir ilişki kurmayı öğrenmek mi?
Bu soruları Psikolog Esra Özsoy Bekmez ile ele aldık.
Psikolojik Esneklik Nedir?
Psikolojik esneklik; kişinin yaşadığı düşünce, duygu ve bedensel deneyimler ne olursa olsun, içinde bulunduğu ana temas edebilmesi ve kendi değerleri doğrultusunda hareket edebilme becerisi olarak tanımlanabilir.
Başka bir ifadeyle psikolojik esneklik, yaşamda ortaya çıkan zorlukları inkâr etmek ya da olumsuz duyguları tamamen ortadan kaldırmak anlamına gelmez. Tam aksine, zorlayıcı deneyimlerin hayatın doğal bir parçası olduğunu kabul ederek, bu deneyimlerle birlikte yaşamı sürdürebilmeyi ifade eder.
Örneğin kişi:
- Kaygı hissedebilir,
- Üzgün olabilir,
- Öfke yaşayabilir,
- Geçmişte yaşadığı bir olayın etkisini hissedebilir.
Psikolojik esneklik, tüm bu duygularla birlikte kişinin yaşamını sadece bu deneyimlerin belirlemesine izin vermeden, kendisi için anlamlı olan adımları atabilmesini içerir.
Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) Psikolojik Esnekliği Nasıl Açıklar?
Psikolog Esra Özsoy Bekmez, çalışmalarında sıklıkla yararlandığı Kabul ve Kararlılık Terapisi (Acceptance and Commitment Therapy – ACT) yaklaşımında psikolojik esnekliğin temel hedef olduğunu ifade ediyor.
ACT yaklaşımına göre insanları psikolojik olarak esnek bir yaşamdan uzaklaştıran şey yaşadıkları zorluklardan ziyade, bu zorlukların kişide uyandırdığı içsel deneyimlerden (duygu, düşünce, bedensel his) kaçınmaya çalışarak yaşamasıdır.
Örneğin:
- Kaygıyı tamamen yok etmeye çalışmak,
- Üzüntü hissedince sosyal ilişkilerden uzaklaşmak,
- Başarısız olma korkusuyla yeni deneyimlerden kaçınmak,
- İstenmeyen düşünceler nedeniyle önemli kararları ertelemek.
İnsan zihni çoğu zaman rahatsızlık veren duyguları ortadan kaldırmaya odaklanır. Ancak paradoksal olarak bu mücadele, kişinin yaşam alanını giderek daraltabilir.
ACT yaklaşımı ise farklı bir bakış açısı sunar:
“Duygularınızla ve düşüncelerinizle mücadele etmek yerine onlarla yeni bir ilişki kurabilirsiniz.”
Bu bakış açısı, psikolojik esnekliğin temelini oluşturur.
Psikolojik Esnekliği Yüksek Olan İnsanların Özellikleri Nelerdir?
Psikolojik esnekliği yüksek kişiler hayatlarında hiç kaygı, üzüntü veya stres yaşamayan insanlar değildir. Aksine onlar da herkes gibi zorlayıcı deneyimlerden geçerler. Ancak bu deneyimlere verdikleri tepkiler farklı olabilir.
Psikolojik esnekliği gelişmiş bireyler:
Duygularını Bastırmaya Çalışmazlar
İstemedikleri duyguları yok etmeye çalışmak yerine onları fark eder ve onlara hayatlarında alan açmayı öğrenirler.
Düşüncelerini Mutlak Gerçek Olarak Görmezler
“Başaramam”, “Yetersizim” veya “Her şey kötü olacak” gibi düşüncelerin yalnızca bireysel deneyimler olduğunu fark edebilirler.
Şu Anla Temas Kurabilirler
Geçmişte yaşanan olaylar veya geleceğe ilişkin endişeler yerine içinde bulundukları anın farkında olabilirler.
Değerlerini Belirleyebilirler
Kendileri için önemli olan yaşam alanlarını tanımlayabilirler. Yardımseverlik, özbakım, keşif, üretkenlik, sevgi veya gelişim gibi kendileri için önemli olan değerler doğrultusunda hareket etmeye çalışırlar.
Zorlu İçsel Deneyimlerle Harekete Geçebilirler
Kaygılı hissetseler bile önemli bir görüşmeye katılabilir, korksalar bile yeni bir deneyim yaşayabilir veya üzgün olsalar bile sevdikleriyle bağ kurmayı sürdürebilirler.
Neden Psikolojik Esnekliğe İhtiyaç Duyuyoruz?
Modern yaşam, insanlardan sürekli güçlü, mutlu, yeterli ve kontrol sahibi olmalarını bekleyebiliyor. Oysa insan olmak; zaman zaman kaygılanmak, üzülmek, hata yapmak ve belirsizlik yaşamayı da içeriyor.
Yaşamın doğal akışında:
- İş değişiklikleri,
- İlişki problemleri,
- Kayıplar,
- Sağlık sorunları,
- Ebeveynlik zorlukları,
- Geleceğe ilişkin belirsizlikler,
gibi pek çok deneyim ortaya çıkabiliyor.
Psikolojik esneklik, tam da bu noktada kişinin yaşamını sürdürebilmesine yardımcı oluyor. Çünkü amaç zor duyguların hiç yaşanmaması değil, bu duygularla birlikte de anlamlı bir yaşam inşa edebilmek oluyor.
Psikolojik Katılık Nasıl Oluşur?
ACT yaklaşımında psikolojik esnekliğin karşıtı “psikolojik katılık” olarak ele alınır.
Psikolojik katılık yaşayan kişiler çoğu zaman:
- Zor düşüncelerin etkisine fazlasıyla kapılabilir,
- Rahatsızlık veren duygulardan sürekli kaçınmaya çalışabilir,
- Kendi değerlerinden uzaklaşabilir,
- Hayatlarını korkularının yönetmesine izin verebilir,
- Belirsizliğe karşı düşük tolerans geliştirebilir.
Örneğin:
“Sosyal ortamda rezil olabilirim.”
düşüncesi ile kurduğu ilişki nedeniyle kişi arkadaş buluşmalarına katılmamaya başlayabilir.
“Başaramam.”
düşüncesi ile kurduğu ilişki nedeniyle yeni bir işe başvurmaktan vazgeçebilir.
Bu kaçınmalar kısa süreli rahatlama sağlasa da uzun vadede kişinin yaşam alanını giderek daraltabilir.
Psikolojik Esneklik Geliştirilebilir mi?
İyi haber şu ki psikolojik esneklik doğuştan gelen ve değişmeyen bir özellik değildir. Tıpkı diğer psikolojik beceriler gibi zaman içerisinde geliştirilebilir.
Psikolog Esra Özsoy Bekmez, ACT yaklaşımının kişilere psikolojik esneklik becerilerini geliştirme konusunda önemli araçlar sunduğunu belirtiyor.
Bu süreçte bireyler:
Duygularını Fark Etmeyi Öğrenebilir
Duyguları bastırmak yerine onların varlığını fark etmek ve isimlendirmek önemli bir adımdır.
Düşüncelerini İzleyebilmeyi Öğrenir
Zihinden geçen düşüncelerle mücadelesi azalır.
Anda Kalma Becerileri Geliştirebilir
Dikkati geçmiş ve gelecek yerine şu ana getirebilmek psikolojik esnekliğin temel becerilerinden biridir.
Değerlerini Yeniden Keşfedebilir
Kişi, yaşamında gerçekten neyin önemli olduğunu yeniden değerlendirebilir.
Küçük ve Anlamlı Adımlar Atabilir
Duygular tamamen değişmeden de kişi kendi değerleri doğrultusunda hareket etmeyi öğrenebilir.
Psikolojik Esneklik ve Ruh Sağlığı Arasındaki İlişki
Bilimsel çalışmalar, psikolojik esnekliğin:
- Kaygı ve depresif deneyimlerle daha iyi baş etmeye,
- Stres yönetimine,
- İlişki doyumunun artmasına,
- İş ve akademik performansın desteklenmesine,
- Genel yaşam memnuniyetinin yükselmesine,
katkı sağlayabildiğini göstermektedir.
Bu nedenle psikolojik esneklik yalnızca psikolojik sorun yaşayan kişiler için değil, yaşam kalitesini artırmak isteyen herkes için önemli bir beceri olarak değerlendirilmektedir.
Çocuklarda ve Yetişkinlerde Psikolojik Esneklik Neden Önemlidir?
Psikolojik esneklik yalnızca yetişkinler için değil, çocuklar ve ergenler için de büyük önem taşır.
Duygularını fark edebilen, hata yapmanın yaşamın doğal bir parçası olduğunu öğrenen ve zor duygularla baş edebilme becerileri geliştiren çocuklar, ilerleyen yaşamlarında karşılaştıkları güçlüklerle daha sağlıklı başa çıkabilirler.
Yetişkinlerde ise psikolojik esneklik:
- Ebeveynlik süreçlerini,
- İş yaşamındaki zorlukları,
- İlişkilerde yaşanan problemleri,
- Hayatın beklenmedik değişimlerini,
daha sağlıklı yönetebilme becerisine katkı sağlayabilir.
Psikolojik Esneklik Bir Hedef Değil, Bir Yaşam Becerisidir
Psikolojik olarak esnek olmak, sürekli mutlu olmak anlamına gelmez. İnsan yaşamında zor duygular her zaman var olabilir.
Önemli olan soru şudur:
“Bu duygular hayatımı tamamen yönetecek mi, yoksa onlarla birlikte de benim için anlamlı olan yaşamı sürdürebilir miyim?”
Kabul ve Kararlılık Terapisi tam da bu sorunun üzerinde durur.
Psikolog Esra Özsoy Bekmez, ACT yaklaşımıyla çalışmalarında bireylerin içsel deneyimlerini değiştirmeye zorlamak yerine, onlarla daha işlevsel bir ilişki kurmalarına ve değerleri doğrultusunda yaşamlarını şekillendirmelerine eşlik etmeyi amaçlamaktadır.
Psikolojihane’de Psikolojik Esneklik Üzerine Çalışmak
Hayatın bazı dönemlerinde kaygılar, yoğun düşünceler ve zorlayıcı duygular kişinin hareket alanını daraltabilir. Ancak bu durum, yaşamın tamamen bu deneyimler tarafından yönetilmesi gerektiği anlamına gelmez.
Psikolojihane, bireylerin psikolojik esneklik becerilerini geliştirmelerini, zorlayıcı içsel deneyimlerle daha sağlıklı bir ilişki kurabilmelerini ve değerleri doğrultusunda daha anlamlı bir yaşam inşa edebilmelerini destekleyen bir yaklaşımı benimsemektedir.
Eğer siz de düşüncelerinizin, kaygılarınızın veya yoğun duygularınızın yaşamınızı sınırladığını hissediyorsanız, Psikolog Esra Özsoy Bekmez ile gerçekleştirilecek psikoterapi süreci; psikolojik esneklik becerilerinizi güçlendirmek, yaşamınızda sizin için gerçekten önemli olan alanlara yeniden yönelmek ve daha işlevsel baş etme yolları geliştirmek açısından destekleyici bir adım olabilir.
Adres: Kartaltepe mah., Limon Çiçeği Sk., No:20, Ak Apartmanı, Kat 3, Daire:12, Bakırköy/İstanbul
Telefon: 0533 931 3262
E-posta: info@psikolojihane.com
Web Site: https://psikolojihane.com
